1. bookVolume 58 (2019): Issue 3 (January 2019)
Journal Details
License
Format
Journal
eISSN
2545-3149
First Published
01 Mar 1961
Publication timeframe
4 times per year
Languages
English, Polish
access type Open Access

Chitinases As The Key To The Interaction Between Plants And Microorganisms

Published Online: 05 Oct 2019
Volume & Issue: Volume 58 (2019) - Issue 3 (January 2019)
Page range: 317 - 327
Received: 01 Sep 2018
Accepted: 01 Aug 2019
Journal Details
License
Format
Journal
eISSN
2545-3149
First Published
01 Mar 1961
Publication timeframe
4 times per year
Languages
English, Polish
Abstract

Chitin is the main structural component of fungal cells and of the exoskeletons of insects. Plant and bacterial cells are equipped with chitinases, enzymes that break down chitin. Chitinases participate in many interactions between organisms, including symbiosis and antagonism. These interactions are significant drivers of many ecosystem functions and are important for the health of plants and animals. Additionally, due to the common occupation of habitat, fungi and bacteria engage in complex interactions that lead to critical changes in the behavior of microorganisms like endosymbiotic bacteria of mycorrhizal fungi. Thus, chitinases are of interest in environmental science, medicine and biotechnology. The present review describes the role of plant and bacterial chitinases in mutual interactions.

1. Introduction. 2. Differentiation of chitinases. 3. Chitinases in interactions with the environment. 3.1. Plant chitinases in interactions with microorganisms. 3.2. Bacterial chitinases in interactions with other microorganisms. 4. Practical application of chitinases. 5. Summary

Key words

Słowa kluczowe

Wprowadzenie

Hydrolazy glikozydowe (GH), czyli enzymy hydrolizujące wiązania glikozydowe w polisacharydach, oligosacharydach i glikozydach są bardzo liczną grupą enzymów reprezentowaną przez 115 rodzin. Wśród nich znajdują się chitynazy reprezentujące rodziny GH-18, GH-19, GH-23 i GH-48 [1], które są zdolne do hydrolizy nierozpuszczalnego polimeru β-1,4-N-acetyloglukozaminy (GlcNAc), którym jest chityna. Jest ona jednym z najczęściej występujących w przyrodzie polisacharydów i można ją znaleźć w ścianach komórkowych grzybów, w szkieletach owadów i skorupiaków oraz ich jajach, a także muszlach mięczaków, jednak co istotne nie stwierdzono jej u kręgowców.

Chitynaza katalizuje hydrolizę wiązań pomiędzy węglem C1 i C4 dwóch sąsiednich N-acetyloglukozamin w łańcuchu chityny i jest produkowana przez wiele organizmów [42, 43]. Bakterie wytwarzają chitynazy należące głównie do rodziny GH-18, ale także GH-19 i GH-23 [49]. Do rodziny GH-18 należą wszystkie chitynazy grzybowe [31], oraz wytwarzane przez owady [105]. Chitynazy zwierzęce oraz ludzkie należą do rodziny GH-18 i uważa się, że odgrywają znaczącą rolę w niektórych chorobach w szczególności tych wywoływanych przez patogeny grzybowe [64, 68, 95]. Bardzo zróżnicowaną grupę stanowią chitynazy roślinne zaklasyfikowane do dwóch rodzin hydrolaz glikozydowych GH-18 i GH-19 i obejmujące aż siedem klas [47].

W niniejszej pracy dokonano przeglądu wiedzy dotyczącej roli chitynaz roślinnych oraz bakteryjnych w kontakcie ze środowiskiem ze szczególnym uwzględnieniem interakcji z mikroorganizmami. Ze względu na ogromną różnorodność chitynaz dotyczącą zarówno ich filogenezy, budowy strukturalnej oraz różnych funkcji jest to bez wątpienia temat interesujący, a jednocześnie wymagający usystematyzowania.

Ryc. 1.

Drzewo filogenetyczne przedstawiające ewolucyjne podobieństwo chitynaz u różnych taksonów. Stworzone na podstawie sekwencji aminokwasowych metodą najbliższego sąsiedztwa (Neighbor-Joining) z wykorzystaniem programu Mega 7.0. W celu porównania zestawiono następujące gatunki: Arabidopsis thaliana (rzodkiewnik), Nicotiana tabacum (tytoń), Solanum lycopersicum (pomidor), Cicer arietinum (ciecierzyca), Glycine max (soja), Medicago truncatula (lucerna).

Zróżnicowanie chitynaz

Chitynazy roślinne zaliczamy do rodziny 18 i 19 hydrolaz glikozydowych, które dodatkowo podzielono na 7 klas od I do VII (Ryc. 1). Klasa I dzieli się na dwie podklasy Ia (chitynazy kwaśne) i Ib (chitynazy zasadowe). Analiza filogenetyczna tych dwóch rodzin wykazuje znaczne różnice w sekwencji aminokwasowej i białkowej, co potwierdza tezę o ich różnym pochodzeniu ewolucyjnym [62].

Do rodziny GH 19 należą chitynazy roślinne z klasy I, II, IV oraz mało poznane VI i VII. Klasy I i IV posiadają w swojej budowie oprócz domeny katalitycznej (CatD – Catalytic Domain), także domenę wiązania chityny (CHBD – chitin-binding domain) oraz region zawiasowy. Domeny CatD oraz CHBD posiadają również chitynazy z klasy VI jednak znacznie różniące się od tych z klasy I i klasy IV głównie ze względu na modyfikacje prowadzące do ich skrócenia. Chitynazy klasy II i VII zbudowane są z domeny katalitycznej, która wykazuje duże podobieństwo do domeny CatD z klasy IV. Natomiast należące do rodziny GH 18 chitynazy z klasy III i V posiadają domenę katalityczną bez domeny wiążącej chitynę oraz regionu zawiasowego [42, 90]. Tak duża różnorodność budowy strukturalnej chitynaz roślinnych wynika głównie z ewolucyjnych zmian w świecie roślin.

Bakteryjne chitynazy należą głównie do rodziny 18 hydrolaz glikozydowych choć niektóre z nich produkowane przez bakterie z rodzaju Streptomyces zostały zaklasyfikowane do rodziny GH 19 [49]. Bakteryjne chitynazy z rodziny GH 18 posiadają domenę katalityczną, domenę wiążące chitynę, a także domeny fibronektyny III (FnIII – fibronectins III domain) lub kadheryny. W oparciu o homologię sekwencji oraz różnice w strukturze chitynaz z rodziny GH 18 domeny zostały podzielone na trzy podrodziny A, B, i C. Podrodzina A posiada dodatkowy region fałdowania ß+a, który pogłębia szczelinę centrum aktywnego, którego nie posiadają podrodziny B i C [80]. Z kolei domeny katalityczne chitynaz należących do GH 19 są bogate w struktury a-helikalne [45].

Zróżnicowanie na poziomie sekwencji i struktury genów kodujących chitynazy ma swoje przełożenie w funkcjonowaniu tych enzymów. Chitynazy są bardzo zróżnicowaną grupą enzymów. Różnią się od siebie aktywnością optimum temperaturowym i pH, oraz rozmiarem. Ich wielkość waha się od 20 kDa do około 120 kDa przy czym wielkość większości bakteryj – nych chitynaz mieści się w zakresie od ~ 20 do 60 kDa, a wielkość chitynaz roślinnych mieści się w zakresie ~ 25-40 kDa [43].

Chitynazy w interakcjach ze środowiskiem

Od czasu odkrycia w 1911 roku chitynazy zidentyfikowano u licznych gatunków roślin we wszystkich organach i tkankach, w trakcie całego rozwoju rośliny [42]. Wiadomo, że aktywność niektórych chitynaz w roślinie może przejawiać się na stałym poziomie, ale są też indukowane przez czynniki stresowe (Tabela I). Chitynazy odgrywają szczególną rolę w interakcji rośliny ze środowiskiem i odpowiedzi na czynniki abiotyczne i biotyczne.

Chitynazy roślinne uczestniczące w interakcjach ze środowiskiem

Interakcje ze środowiskiemKlasa chitynazyRoślinaŹródło
Czynniki abiotyczneMetale ciężkieIPopulus L. (topola)[36]
Glycine max (soja)[57, 58]
Niskie temperaturyChimonanthus praecox L. (zimokwiat)[100]
IHippophaer hamnoides (rokitnik zwyczajny)[29]
Czynniki biotyczneSymbioza roślin z bakteriamiIII, IV, VMedicago truncatula[11, 72, 73, 86, 99]
Symbioza roślin z AMFIIIMedicago truncatula[8, 18]
IIIQuercus robur (dąb szypułkowy)[19]
IIIVitis amurensis (winorośl amurska)[45]
Obrona przed patogenami grzybowymiI, IIICicer arietinum L. (ciecierzyca)[97]
IIILycopersicum esculentum (pomidor)[17]
IIISaccharum officinarum (trzcina cukrowa)[83]
IMorus papyrifera L. (morwa papierowa)[101]
IZea mays L. (kukurydza)[16, 77]
Astragalus membranaceus (traganek błoniasty)[41]
Phaseolus vulgaris (fasola zwyczajna)[92]
Ipomoea carnea subsp. Fistulosa (wilec)[67]
I, II, III, IV, VGossypium barbadense (bawełna peruwiańska)[95]
ISolanum tuberosum (ziemniak)[79]
Obrona przed insektamiPopulus trichocarpa x P deltoids (topola)[48]
Zdobywanie substancji odżywczychMorus sp. (morwa)[39]

W odpowiedzi na warunki środowiska uczestniczą głównie chitynazy roślinne z klasy I. Są one aktywne podczas stresu abiotycznego spowodowany m.in. metalami ciężkimi [39, 60, 61] czy niskimi temperaturami [29, 107]. Metale ciężkie są toksyczne dla organizmów żywych, w tym roślin, głównie poprzez inaktywację enzymów, zaburzenia funkcji błon komórkowych oraz utratę ich ciągłości [99]. Zmniejszeniu ulega sucha masa, zawartość azotu i ilość białka w roślinie, a wysokie stężenia metali ciężkich mogą prowadzić do obumarcia całej rośliny [23]. Ponadto roślinom na niektórych obszarach grożą uszkodzenia powodowane mrozem, dlatego wykształciły mechanizmy pozwalające na uniknięcie lub ograniczenie skutków działania niskich temperatur. Polegające głównie na syntezie białek AFP (Antifreeze Proteins), do których również zaliczane są chitynazy [102]. Pomimo, że chitynazy nie posiadają specyficznej domeny wiążącej lód (IBD – Ice-Binding Domain), jednak mają zdolność do przyjęcia trójwymiarowej struktury umożliwiającej im wiązanie kryształów lodu (IBS – Ice-Binding Surface) [100].

Chitynazy roślinne oraz bakteryjne mają kluczowe znaczenie w interakcjach z organizmami żywymi. Można wyróżnić dwie główne funkcje chitynaz, jako cząsteczki sygnałowe konieczne w interakcjach symbiotycznych roślin zarówno z bakteriami jak i grzybami oraz jako enzymy wykorzystywane do zwalczania biologicznego grzybów oraz owadów [44, 55]. Możliwe jest również wykorzystanie bakteryjnych chitynaz jako bioinsektycydów [43].

Chitynazy roślinne w interakcjach z mikroorganizmami

Gleba jest środowiskiem życia wielu mikroorganizmów takich jak bakterie czy grzyby strzępkowe. Wśród nich są drobnoustroje patogenne, ale duża ich część wchodzi w symbiozę z roślinami [72]. Symbiotyczne mikroorganizmy stymulują wzrost roślin poprzez mechanizmy pośrednie i bezpośrednie. Do pośrednich mechanizmów promocji wzrostu zalicza się indukcję odporności oraz zwalczanie patogenów. Z kolei bezpośrednia promocja wzrostu polega na syntezie hormonów roślinnych, udostępnianiu roślinom żelaza, fosforu oraz azotu [8, 54, 70].

Rośliny bobowate mają zdolność do wytwarzania brodawek korzeniowych, w których znajdują się symbiotyczne bakterie (ryzobia), należące m.in. do rodzaju Rhizobium, Bradyrhizobium i Sinorhizobium [13, 59]. Kolonizacja powierzchni korzeni przez bakterie powoduje wydzielanie przez komórki korzeni flawonoidów. W odpowiedzi ryzobia wytwarzają oligosacharydy lipochityny określane jako czynniki brodawkowania – NF (Nod factors, nodulation factors). Zapoczątkowują one specyficzne odpowiedzi makroorganizmu prowadzące do powstania brodawek [32, 71]. Czynniki Nod zbudowane są z łańcucha powtarzających się cząsteczek N-acetylglukozoaminy i ze względu na strukturalne podobieństwo do cząsteczki chityny, mogą być hydrolizowane przez chitynazy znajdujące się w komórkach roślinnych, co prowadzi do inaktywacji tychże czynników. Prawdopodobnie w ten sposób enzymy kontrolują proces infekcji [80]. Rośliną modelową wykorzystywaną do badania interakcji symbiotycznych jest Medicago truncatula. Badania dowodzą, że kluczową rolę w indukcji symbiozy pomiędzy roślinami a ryzobiami odgrywają białka roślinne podobne do chitynaz z klasy V. Inokulacja korzeni wpływa na zwiększenie ekspresji genu kodującego MtNFH1 (Medicago truncatula Nod factor hydrolase 1) Enzym ten wykazuje strukturalne podobieństwo do chitynaz z klasy V [12, 92, 106]. Salzer i wsp. [79] wykazali, że Sinorhizobium meliloti wpływa na ciągły wzrost ekspresji chitynazy V w korzeniach M. truncatula w kolejnych dniach po inokulacji. Również potraktowanie roślin tylko czynnikami brodawkowania dało podobny efekt. Po inokulacji obserwowano u M. trucatula wzrost ekspresji genu kodującego chitynazy z klasy III i IV [78].

Mikoryza arbuskularna jest przykładem interakcji pomiędzy roślinami a drobnoustrojami, w której biorą udział chitynazy roślinne. Partnerami grzybów arbuskularnych (Glomeromycota) są przede wszystkim rośliny zielne oraz niektóre gatunki drzew. Podobnie jak bakterie symbiotyczne tworzą one specyficzne struktury w korzeniach roślin zwane arbuskulami [7, 109]. Wykazano, że grzyby arbuskularne indukują w roślinach ekspresję genu kodującego chitynazę klasy III [9, 18, 50]. Ekspresjonowana w korzeniach dębu (Quercus robur) chitynaza III najprawdopodobniej jest związana z początkowymi etapami zawiązywania ektomikoryzy [19]. Znaczenie chitynaz w mikroryzie może być dwojakie. Przypuszcza się, że enzym inaktywuje chitynowe elicytory uwalniane ze ściany komórkowej grzybów. W ten sposób nie dopuszcza do rozwinięcia się mechanizmów obronnych rośliny [9, 77]. Inna hipoteza sugeruje, że chitynazy stymulują kiełkowanie zarodników grzybowych [18].

Chociaż wiadomo już, że bakterie również są obecne podczas mikoryzy (np. jako endofityczne bakterie grzybów mikroryzowych) jednak do tej pory nie jest jeszcze poznana ich rola ani mechanizmy uruchamiane w tym procesie [14].

Rośliny w toku ewolucji wykształciły mechanizmy chroniące je przed atakiem patogenów grzybowych. Należą do nich m.in. wzmacnianie i pogrubianie ściany komórkowej [57], wybuch wolnych rodników [76], wytwarzanie związków chemicznych takich jak fitoaleksyny [27], saponiny [6], glikozydy cyjanogenne i związki fenolowe [21]. Do białek aktywowanych podczas odpowiedzi na czynniki stresowe należą białka związane z patogenezą zwane białkami PR (PR – Pathogenesis Related). Na podstawie homologii sekwencji aminokwasowych, właściwości biochemicznej i aktywności biologicznej podzielono je na 17 rodzin [87]. Do grupy białek PR zaliczane są również chitynazy, które przyporządkowano do rodziny PR-3, PR-4, PR-8, PR-11 (Tabela II). Synteza enzymów chitynolitycznych jest więc ważnym elementem odporności roślin [22, 44, 98].

Rodziny białek PR

RodzinaBiałkoWłaściwości, działanie
PR-1PR-1 a, PR-1 b i PR-1 cprzeciwgrzybowe
PR-2β-1,3-Glukanazyhydrolizaβ-1,3 -glukan
PR-3Chitinazy (klasa I, II, IV, V, VI i VII)hydroliza chityny
PR-4Chitinazy (klasa I i II)hydroliza chityny (przeciwgrzybowe)
PR-5Taumatyno-podobneprzeciwgrzybowe
PR-6Inhibitor (pomidor)inhibicja proteinaz
PR-7Endoproteinaza P (pomidor)hydroliza białek
PR-8Chitynaza (ogórek)hydroliza chityny
PR-9Peroksydazaudział w ligninifikacji
PR-10“PR-1” Bet v 1, Mal d 1, Api g 1iDau c (pietruszka) – rybonukleazo-podobneprzeciwgrzybowe
PR-11Chitynaza V (tytoń)hydroliza chityny
PR-12Rs-AFP3 (rzodkiewka) – defensynaprzeciw -bakteryjne, -grzybowe, -wirusowe
PR-13sTHI2.1 (rzodkiewnik) – tioninaprzeciw -bakteryjne, -grzybowe, -wirusowe
PR-14LTP4 9 (jęczmień)transport lipidów, przeciwgrzybowe
PR-15PR-16OxOa (jęczmień)- oksydazy szczawianoweOxOLP (jęczmień) – podobne do oksydaz szczawianowychGenerowanie wolnych rodników, przeciw -bakteryjne, -grzybowe, -wirusowe
PR-17PRp27 (tytoń)nieznane

Na podstawie [80], zmodyfikowane.

Poziom chitynaz w niezainfekowanych komórkach roślinnych zwykle jest niski, a synteza chitynaz oraz β-1,3-glukanaz jest w znacznym stopniu indukowana infekcją patogenu [28]. Wzmożoną ekspresję genów kodujących chitynazy powodują dodatkowo kwas jasmonowy (JA) i kwas abscysynowy (ABA) [69]. Chitynazy obecne w apoplaście komórek roślinnych odgrywają ważną rolę we wczesnych etapach patogenezy. Jak już wspomniano, rozkładając ścianę komórkową powodują uwolnienie oligomerów chityny, które stają się cząsteczkami sygnalnymi. Komórki roślinne rozpoznają je dzięki obecności receptorów kinazo podobnych LysM RLK (LysM Receptor-Like Kinase). Cząsteczki LysMRLK po rozpoznaniu przez receptory w komórkach roślinnych powodują aktywację chitynaz występujących w wakuoli, które degradują nowo syntezowane łańcuchy chityny, ograniczając wzrost grzyba [83].

Zaobserwowano, że mutacja w genie kodującym ten receptor u Arabidopsis prowadzi do zmniejszonej ekspresji genów kodujących białka obronne (w tym chitynaz), co powoduje większą wrażliwość roślin na infekcje grzybowe [97]. Udział chitynaz w transdukcji sygnału możliwy jest również dzięki temu, że substratem dla tych enzymów są reszty N-acetyloglukozaminy (GlcNAc) białek arabinogalaktanowych (AGP), które znajdują się w ścianach komórkowych i uczestniczą w szlakach sygnalnych [85]. Potwierdzono, iż białka AGP mogą być hydrolizowane przez chitynazy oraz glukanazy do oligosacharydów, co prowadzi do rozluźnienia struktury ścian komórkowych. Powstałe w ten sposób chitooligosacharydy stają się cząsteczkami sygnalnymi biorącymi udział w wielu procesach w roślinach [85]. AGP pełnią funkcję strukturalną łącząc ściany komórkowe z błoną plazmatyczną i cytoszkieletem oraz uczestniczą w wielu procesach biologicznych, w tym podziale komórek, embriogenezie, zaprogramowanej śmierci komórki, różnicowaniu i ekspansji komórek oraz interakcjach żywiciel/drobnoustrój [56]. Powstałe po hydrolizie AGP oligosacharydy β-1,3-glukanu i chityny stają się elicytorami uczestniczącymi w transdukcji sygnału, co prowadzi do uruchomienia miejscowej i ogólnoustrojowej reakcji obronnej [5].

Aby potwierdzić rolę chitynaz w reakcjach obronnych roślin na patogeny grzybowe przeprowadzono doświadczenia na ciecierzycy (Cicer arietinum L.), pomidorze (Lycopersicum) oraz trzcinie cukrowej (Saccharum officinarum) [17, 90, 103]. Badania dowiodły, że w kontakcie z patogenem dochodzi do ekspresji genów kodujących I oraz III klasę roślinnych chitynaz. Białko wyizolowane z nasion fasoli zwyczajnej (Phaseolus vulgaris) [98] i traganka błoniastego (Astragalus membranaceus) [46] hamowało wzrost m.in. Botrytis cinerea i Fusarium oxysporum, natomiast w ekstrakcie liściowym morwy papierowej (Broussonetia papyrifera) obecna była chitynaza klasy I skuteczna wobec Trichoderma viridae [108]. Aktywność chitynazy wyizolowanej z lateksu wilca Ipomoea carnea subsp. fistulosa potwierdzono na płytkach z glikolem chityny [73]. U kukurydzy, chitynaza 2 powodowała odporność na grzyba Fusarium graminearum [16]. Wytypowano aż 8 genów kodujących chitynazy pięciu klas u bawełny (Gossypium barbadense), które mogą być odpowiedzialne za jej odporność przeciwko patogenowi grzybowemu Verticillium dahliae. Ekspresja sześciu genów w tym należących do klasy I (Chi2, Chi17), klasy V (Chi14, Chi23), klasy IV (Chi28) i klasy II (Chi32) znacząco wzrosła po inokulacji V dahliae, osiągając szczyt w 96 godzinie, dwa pozostałe geny z klasy III (Chi25) i klasy V (Chi47) osiągnęły szczyt ekspresji w 48 godziny po inokulacji. Potwierdzono, iż geny Chi25 i Chi47 odgrywają znaczącą rolę jako geny oporności na zakażenia bawełny patogenem V dahliae i można je wykorzystać do hodowli bawełny odpornej na choroby [101].

Co ciekawe endofityczne symbiotyczne grzyby z rodzaju Trichoderma mają właściwość stymulacji odporności roślin przeciwko innym grzybom poprzez wpływ na ekspresję genów kodujących chitynazy u roślin. Shoresh i Harman [84] przeprowadzili doświadczenia na kukurydzy (Zea mays L.). Wykazali, że rośliny zainokulowane T harzianum w większym stopniu hamowały wzrost patogena grzybowego Penicillium digitatum niż rośliny kontrolne. Było to wynikiem zwiększonej aktywności chitynaz w roślinie. Zauważono też zmiany w heterodimerze chitynazy złożonym z egzo- i endoenzymu, gdzie część endo różniła się między roślinami skolonizowanymi T. harzianum i roślinami kontrolnymi i wykazywała wyższą aktywność antygrzybiczą.

Chitynazy roślinne znalazły również szerokie zastosowanie w biotechnologiach, w tym w zielonej biotechnologii. Fitopatogeny grzybowe stanowią duże zagrożenie dla plonów roślin uprawnych. Stosowane przez rolników środki ochrony roślin mogą wywierać negatywny wpływ na środowisko oraz prowadzić do rozwoju odporności. W związku z tym prowadzi się próby modyfikacji roślin metodami inżynierii genetycznej w celu ograniczenia ich wrażliwości na atak patogenów grzybowych, co w konsekwencji prowadzi do mniejszych strat w plonach. Gen chitynazy pochodzący z ryżu (Rchit) został wprowadzony do trzech odmian orzeszków ziemnych (Arachis hypogaea L.). Spowodowało to zwiększoną aktywność chitynolityczną w orzeszkach, które wykazywały wyższy poziom odporności na zakażenia Aspergillus flavus [74] oraz Cercospora arachidicola [35]. U herbaty (Camellia sinensis L.) transformowanej chitynazą klasy I pochodzącą z ziemniaka (Solanum tuberosum) wykazano pozytywną korelację pomiędzy poziomem ekspresji transgenu a stopniem odporności na infekcje Exobasidium vexans, co spowodowało wzrost jej odporności na patogen grzybowy powodujący nekrotyczne zmiany na liściach [86]. Chitynazą klasy II pochodzącą z jęczmienia (Hordeum vulgare) o potwierdzonej w warunkach in vitro aktywności antygrzybiczej przeciwko Alternaria solani transformowano ziemniaka, który następnie wykazywał odporność na porażenie tym patogenem [38].

W celu komercyjnego wykorzystania chitynaz należy pozyskać białka w znaczących ilościach wykorzystując tzw. systemy ekspresyjne. W ten sposób pozyskiwano także rekombinowane chitynazy pochodzenia roślinnego o aktywności antygrzybiczej. Wykorzystując jako system ekspresyjny drożdże Pichia pastoris pozyskano chitynazy klasy I z wspięgi wężowatej (Vigna unguiculata) o aktywności przeciwko Penicillium herquei [48], z kukurydzy o aktywności przeciwko Fusarium graminearum [16]. Wykorzystując bakteryjny system ekspresyjny jakim jest Escherichia coli uzyskano chitynazę z klasy I pochodzącą z pietruszki (Hordeum vulgare L.) o potwierdzonej aktywności przeciwko Alternaria solani, Fusarium spp., Rhizoctonia solani i Verticillum dahliae [93].

Chitynazy bakteryjne w interakcjach z innymi mikroorganizmami

Potwierdzono kluczową rolę chitynaz roślinnych w symbiozie z bakteriami jednak na temat roli chitynaz bakteryjnych w tym procesie nadal niewiele wiadomo. Szczepy bakterii symbiotycznych izolowanych z brodawek cechują się aktywnością chitynolityczną co może wskazywać na znaczenie dla samego procesu. Spośród 26 szczepów Rhizobium wyizolowanych z brodawek korzeniowych Sesbania sesban 12 szczepów wykazywało aktywność chitynaz. Jeden z tych szczepów sprawdzono pod kątem aktywności przeciwgrzybiczej przeciwko Aspergillus flavus, Aspergillus niger, Curvularia lunata, Fusarium oxysporum i Fusarium udum. Wyniki sugerują rolę ochronną enzymów podczas symbiozy [88]. W brodawkach korzeniowych innych roślin w tym Vigna trilobata stwierdzono występowanie endofitycznych, niesymbiotycznych bakterii jak Bacillus altitudinis, Paenibacillus sp., Ensifer xinjiangense i Agrobacterium tumefaciens, u których potwierdzono produkcję chitynazy [47].

Zajmowanie przez bakterie i grzyby wspólnych siedlisk doprowadziło do powstawania mieszanych społeczności. Społeczności takie występują w prawie wszystkich ekosystemach i obejmują gatunki drobnoustrojów z wielu różnych rodzin grzybów i bakterii. Interakcje między nimi nazwano bakteryjno-grzybowymi (BFI – Bacterial-Fungal Interactions) [15, 20]. Jednym z takich ekosystemów gdzie kształtują się zależności między bakteriami i grzybami jest gleba, być może dzięki temu jest ona jednocześnie największym źródłem bakterii chitynolitycznych, ponieważ chitynazy bakteryjne dzięki zdolności do hydrolizy chityny są w stanie trawić ściany komórkowe grzybów.

Wśród najważniejszych taksonów w mikrobiologicznej społeczności gleby znajdują się promieniowce (Actinobacteria), które jednocześnie znane są z produkcji antybiotyków i metabolitów wtórnych [26]. Ponadto z analizy publicznych baz danych wynika, że prawie połowa genomów bakterii zawierających chitynazę należy właśnie do promieniowców. Autorzy uważają, że glebowe promieniowce są najlepiej przystosowane do korzystania z szerokiej gamy zasobów chityny, ponieważ w swoim genomie posiadają największą liczbę genów kodujących chitynazy oraz najwyższą różnorodność modułów wiążących węglowodany [4]. Niezwykła skuteczność chitynaz w przypadku promieniowców należących do rodzaju Streptomyces, wynika w dużej mierze z powodu ich zdolności do penetrowania chityny strzępkami [4]. Ponadto produkują one więcej niż jedną chitynazę, często też jednocześnie chitynazy należące do dwu rodzin hydrolaz glikozydowych GH 18 i GH 19, jak w przypadku Streptomyces coelicolor czy Nocardiopsis prasina [37, 94]. Szczepy należące do Streptomyces oraz wyizolowane z nich chitynazy wykazują silne właściwości antygrzybicze. Oczyszczona chitynaza pochodząca ze Streptomyces rimosus wykazywała przeciwgrzybicze właściwości in vitro przeciw Fusarium solani i Alternaria alternata [11]. Potwierdzono, że chitynazy należące do rodziny GH 19 również wykazują silne działanie antygrzybicze, jak w przypadku siedmiu szczepów syntetyzujących chitynazy GH 19 o właściwościach przeciwgrzybiczych przeciwko jednemu lub więcej grzybów należących do Fusarium oxysporum, Pythium aristosporum, Colletotrichum gossypii i Rhizoctonia solani [24].

Wśród bakterii należących do typu Firmicutes również znajduje się wiele szczepów produkujących chitynazy, najczęściej szczepy należące do Bacillus thuringiensis [4, 96]. Wykazano ich szeroką aktywność antygrzybową przeciwko m.in. Rhizoctonia solani, Trichoderma harzianum, Fusarium, Penicillum, Aspergillus, Pythium [25, 53].

Do aktywności chitynolitycznej zdolne są także Proteobakterie. Bakterie należące do rodzaju Serratia, Pseudomonas i Enterobacter wykazują szerokie działanie antygrzybicze. Obok promieniowców do najlepiej poznanych bakterii produkujących chitynazy należą szczepy Serratia marcescens. Bakterie te są w stanie uruchomić do hydrolizy chityny cały układ enzymatyczny i produkować jednocześnie kilka chitynaz należące do rodziny GH 18, z podrodziny A, B i C, co zwiększa wydajność hydrolizy chityny [91]. Wykazano skuteczność chitynazy pochodzącej ze szczepów S. marcescens przeciwko Botrytis cinerea [89], a także pochodzącą z S. marcescens B4A przeciwko Rhizoctonia solani, Bipolaris sp, Alternaria raphani, Alternaria brassicicola [104]. Wiele bakterii z rodzaju Pseudomonas jest zdolnych do produkcji chitynaz i aktywności przeciwko grzybom. Aktywność taką potwierdzono u Pseudomonas stutzeri YPL-1, który został wyizolowany z ryzosfery żeńszenia. Filtrat z hodowli prowadzonej z dodatkiem chityny, cechował się zdolnością do hamowania wzrostu Fusarium solani o ponad 57%, podczas gdy filtrat pozbawiony białek tylko o 10%. Dodatkowo poprzez mutacje w genie kodującym chitynazy potwierdzono ich znaczny udział w hydrolizie ścian komórkowych F. solani, które aż w 47% składają się z chityny [52]. Z kolei produkujący chitynazy Pseudomonas sp. MSSRFD41 ograniczał wzrost Phacelia grisea [82]. Również szczepy fluorescencyjne należące do Pseudomonas wykazywały aktywność przeciwko patogenom grzybowym, m.in. Phytophthora capsici, Botrytis cirenea, Rhizoctonia solani, Magnaporthe grisea [3, 33, 67].

Dzięki zdolności chitynaz bakteryjnych do ograniczenia rozwoju grzybów mogą być one wykorzystywane jako biofungicydy do zwalczania fitopatogenów grzybowych co stanowi alternatywę dla chemicznych środków ochrony roślin [43].

Bardzo specyficzną i zarazem najmniej poznaną interakcją pomiędzy mikroorganizmami jest z pewnością występowanie bakterii endosymbiontów, które przebywają w komórkach grzybów. Endosymbionty bakteryjne występują głównie w grzybach typu Mucoromycota i obejmują Betaproteobacteria (np. Burkhoderia) i Mollicutes (np. Mycoplasma) [10, 15]. Mechanizmy, dzięki którym bakterie endogenne kolonizują swoich gospodarzy, zostały do tej pory opisane tylko kilkukrotnie. Okazuje się, że w tym przypadku kluczowe zadanie także odgrywają chitynazy. Paraburkholderia rhizoxinica aktywnie wydziela enzymy chitynolityczne za pomocą układu wydzielniczego typu II, aby przeniknąć strzępki grzyba, który jest gospodarzem Rhizopus microsporus [63]. Jest to zarazem przykład trójstronnej interakcji niekorzystnej dla rośliny gdyż B. rhizoxinica i R. microsporus współdziałają, dzięki czemu są zdolne do wytwarzania i wydzielania rizoksyny, która jest silną fitotoksyną i czynnikiem wirulencji indukującym zarazę sadzonek ryżu [81]. Sugeruje się również złożoną trzypoziomową interakcję pomiędzy bakteriami zasiedlającymi gospodarza, którym jest grzyb mikoryzowy (AMF – Arbuscular Mycorrhizal Fungi), który z kolei kolonizuje rośliny. Pojawiające się wyniki pokazują, że pewne korzyści ze strony endobakterii jakie wynikają dla gospodarza grzybowego związanego z rośliną mogą rozprzestrzeniać się na samą roślinę [14]. Ewentualna rola chitynaz w tych procesach nie została jeszcze zbadana.

Praktyczne zastosowanie chitynaz

Ogromny potencjał chitynaz daje możliwości ich stosowania w wielu gałęziach przemysłu, m.in. rolnictwie, leśnictwie, produkcji żywności i medycynie. Ich udział w interakcjach między roślinami i mikroorganizmami oznacza, że mogłyby zostać z powodzeniem wykorzystane w rolnictwie do wspierania upraw oraz ochrony przed patogenami. Na przeszkodzie do praktycznego zastosowania chitynaz stoi jednak szereg problemów, a do najważniejszych należą, trudna optymalizacja i zróżnicowane spektrum działania.

Jednym z najważniejszych utrudnień jest złożona optymalizacja aktywności chitynaz, która wynika ze zróżnicowania ich cech, począwszy od obecności i lokalizacji wielu domen [45, 48], czy różnice w mechanizmach hydrolitycznych, w stosunku do natury wytworzonych produktów [37, 91]. Skutkuje to złożonością procesu optymalizacji produkcji chityny w tym doboru warunków jak pH czy temperatura, zastosowanie różnych źródeł węgla, dopasowanie specyficznego substratu i jego stężenia a także obecność induktorów i inhibitorów [25, 36, 58, 65]. Ponadto należy pamiętać o tym, że analiza i dopasowanie wydajności katalitycznej między zastosowaniami laboratoryjnymi i polowymi może być uciążliwa i może generować niespójne wyniki [66].

Konsekwencją różnic w budowie strukturalnej oraz mechanizmie działania jest zróżnicowanie aktywności antygrzybiczej przeciwko różnym grzybom, a nawet brak takiego działania wobec innych gatunków grzybów. W związku z tym nie możemy chitynaz rozpatrywać pod kątem ich uniwersalnego działania a raczej specyficznego dopasowania do konkretnych gatunków grzybów. Chitynaza izolowana ze Streptomyces sp. nie wykazywała żadnego działania przeciwko Candida albicans, natomiast znacznie hamowała wzrost testowanych grzybów strzępkowych jak Colletotrichum gleosporoides, Penicillium expansum, Pythium alphanidermatum, Fusarium oxysporum i Penicillium chyrosogenum. Może to wskazywać na różnice pomiędzy aktywnością przeciwko grzybom strzępkowym i niestrzępkowym [36]. Chitynaza wyizolowana z jęczmienia, której działanie antygrzybiczne sprawdzano przeciwko 15 gatunkom grzybów, hamowała tylko sześć z nich, tzn. Bortytis cinerea, Pythium theae, Bipolaris oryzae, Alternaria sp., Curvularia lunata i Rhizoctonia solani, a pozostałe dziewięć w tym Fusarium solani i Colletotrichum falcatum już nie [40]. Takie zróżnicowanie pod względem skuteczności działania chitynaz wobec różnych patogenów grzybowych związane jest z różną kompozycją ściany komórkowej u poszczególnych gatunków grzybów [58].

Uważa się, że połączenie technologii i rekombinacji DNA pozwoli uzyskać bardziej efektywne i stabilne chitynazy do zastosowania podczas zwalczania chorób grzybowych roślin uprawnych. W ostatnich latach technologia rekombinacji DNA jest coraz częściej stosowana zarówno w stosunku do chitynaz bakteryjnych, jak i roślinnych, w celu zwiększenia aktywności enzymów i ich właściwości przeciwgrzybiczych. Większość z nich jest nadal wytwarzana w homologicznych gospodarzach, jak np. chitynazy pochodzące z różnych szczepów należących do Bacillus cereus i wykazujące właściwości antygrzybicze w stosunku m.in. do Fusarium spp., Botrytis cinerea, Verticillium dahliae, Alternaria spp. [30, 41, 51]. Wdrożono także kilka technik do konstruowania rekombinowanych chitynaz o zmienionej aktywności. Obejmują one ukierunkowaną mutagenezę, wprowadzenie małych delecji, ukierunkowaną ewolucję przez mutagenezę i wybór korzystnych cech, takich jak termostabilność, specyficzność substratu i parametry kinetyczne [66]. Największy wpływ na aktywność przeciwgrzybiczą uzyskano przez zmianę układu CHBD, ponieważ domeny wiązania chityny odgrywają kluczową rolę w aktywności przeciwgrzybiczej, pośrednicząc w wiązaniu enzymów do ściany komórkowej grzyba. W tym celu konstruuje się chitynazy chimeryczne, w których domenę wiązania chityny zastępuje się domeną z innego organizmu. Chitynaza z Bacillus cereus 28–9, gdzie CHBD zastąpiono ChiA1 z Bacillus circulans WL-12 wykazywała zwiększoną aktywność enzymatyczną i właściwości przeciwko Botrytis elliptica [34], a chimeryczna chitynaza z Bacillus subtilis i B. pumilus była skuteczna przeciwko Rhizoctonia solani i Trichoderma harzianum [75]. Co więcej, pojawiają się pierwsze doniesienia na temat wprowadzania konstruktów chimerycznych do roślin. Rzepak (Brassica napus) po transformacji dwoma genami kodującymi białka związane z patogenezą, tj. chimeryczną chitynazą z Trichoderma atroviride z domeną wiążącą chitynę pochodzącą z Serratia marcescens oraz białkiem podobnym do taumatyny z Oryza sativa uzyskał odporność na Sclerotinia sclerotiorum [2].

Podsumowanie

Rośliny oraz mikroorganizmy wykształciły wiele mechanizmów służących interakcji ze sobą nawzajem i ze środowiskiem. Wśród czynników biotycznych największy wpływ na wszystkie procesy życiowe, w tym na wzrost i rozwój roślin, mają mikroorganizmy. Określa się nawet, że stanowią one drugi genom rośliny. Aby możliwe były interakcje między roślinami a mikroorganizmami konieczna jest wymiana związków sygnałowych, do których należą chitynazy. Okazuje się, że również chitynazy bakteryjne mogą odgrywać w tych relacjach znaczącą role. Ponadto chitynazy roślinne oraz bakteryjne mogą w sposób bezpośredni regulować liczbę drobnoustrojów, w szczególności grzybów, wśród których znajdują się fitopatogeny. Szczególnie istotne są interakcje bakteryjno-grzybowe, które mogą wnosić wyjątkowy wkład w cykle biogeochemiczne oraz procesy biotechnologiczne. Pomimo wielu trudności z optymalizacją działania w ostatnich latach opracowano wiele przemysłowych i medycznych zastosowań chityny i jej pochodnych i nadal rośnie zainteresowanie enzymami chitynolitycznymi. Z powodzeniem chitynazy i produkty ich działania mogą być wykorzystywane w rolnictwie, leśnictwie, produkcji żywności i medycynie.

Ryc. 1.

Drzewo filogenetyczne przedstawiające ewolucyjne podobieństwo chitynaz u różnych taksonów. Stworzone na podstawie sekwencji aminokwasowych metodą najbliższego sąsiedztwa (Neighbor-Joining) z wykorzystaniem programu Mega 7.0. W celu porównania zestawiono następujące gatunki: Arabidopsis thaliana (rzodkiewnik), Nicotiana tabacum (tytoń), Solanum lycopersicum (pomidor), Cicer arietinum (ciecierzyca), Glycine max (soja), Medicago truncatula (lucerna).
Drzewo filogenetyczne przedstawiające ewolucyjne podobieństwo chitynaz u różnych taksonów. Stworzone na podstawie sekwencji aminokwasowych metodą najbliższego sąsiedztwa (Neighbor-Joining) z wykorzystaniem programu Mega 7.0. W celu porównania zestawiono następujące gatunki: Arabidopsis thaliana (rzodkiewnik), Nicotiana tabacum (tytoń), Solanum lycopersicum (pomidor), Cicer arietinum (ciecierzyca), Glycine max (soja), Medicago truncatula (lucerna).

Rodziny białek PR

RodzinaBiałkoWłaściwości, działanie
PR-1PR-1 a, PR-1 b i PR-1 cprzeciwgrzybowe
PR-2β-1,3-Glukanazyhydrolizaβ-1,3 -glukan
PR-3Chitinazy (klasa I, II, IV, V, VI i VII)hydroliza chityny
PR-4Chitinazy (klasa I i II)hydroliza chityny (przeciwgrzybowe)
PR-5Taumatyno-podobneprzeciwgrzybowe
PR-6Inhibitor (pomidor)inhibicja proteinaz
PR-7Endoproteinaza P (pomidor)hydroliza białek
PR-8Chitynaza (ogórek)hydroliza chityny
PR-9Peroksydazaudział w ligninifikacji
PR-10“PR-1” Bet v 1, Mal d 1, Api g 1iDau c (pietruszka) – rybonukleazo-podobneprzeciwgrzybowe
PR-11Chitynaza V (tytoń)hydroliza chityny
PR-12Rs-AFP3 (rzodkiewka) – defensynaprzeciw -bakteryjne, -grzybowe, -wirusowe
PR-13sTHI2.1 (rzodkiewnik) – tioninaprzeciw -bakteryjne, -grzybowe, -wirusowe
PR-14LTP4 9 (jęczmień)transport lipidów, przeciwgrzybowe
PR-15PR-16OxOa (jęczmień)- oksydazy szczawianoweOxOLP (jęczmień) – podobne do oksydaz szczawianowychGenerowanie wolnych rodników, przeciw -bakteryjne, -grzybowe, -wirusowe
PR-17PRp27 (tytoń)nieznane

Chitynazy roślinne uczestniczące w interakcjach ze środowiskiem

Interakcje ze środowiskiemKlasa chitynazyRoślinaŹródło
Czynniki abiotyczneMetale ciężkieIPopulus L. (topola)[36]
Glycine max (soja)[57, 58]
Niskie temperaturyChimonanthus praecox L. (zimokwiat)[100]
IHippophaer hamnoides (rokitnik zwyczajny)[29]
Czynniki biotyczneSymbioza roślin z bakteriamiIII, IV, VMedicago truncatula[11, 72, 73, 86, 99]
Symbioza roślin z AMFIIIMedicago truncatula[8, 18]
IIIQuercus robur (dąb szypułkowy)[19]
IIIVitis amurensis (winorośl amurska)[45]
Obrona przed patogenami grzybowymiI, IIICicer arietinum L. (ciecierzyca)[97]
IIILycopersicum esculentum (pomidor)[17]
IIISaccharum officinarum (trzcina cukrowa)[83]
IMorus papyrifera L. (morwa papierowa)[101]
IZea mays L. (kukurydza)[16, 77]
Astragalus membranaceus (traganek błoniasty)[41]
Phaseolus vulgaris (fasola zwyczajna)[92]
Ipomoea carnea subsp. Fistulosa (wilec)[67]
I, II, III, IV, VGossypium barbadense (bawełna peruwiańska)[95]
ISolanum tuberosum (ziemniak)[79]
Obrona przed insektamiPopulus trichocarpa x P deltoids (topola)[48]
Zdobywanie substancji odżywczychMorus sp. (morwa)[39]

Adrangi S., Faramarzi M.A.: From bacteria to human: A journey into the world of chitinases. Biotech. Adv. 31, 1786–1795 (2013)AdrangiS.FaramarziM.A.From bacteria to human: A journey into the world of chitinasesBiotech. Adv.3117861795201310.1016/j.biotechadv.2013.09.01224095741Search in Google Scholar

Aghazadeh R., Zamani M.R., Motallebi M., Moradyar M., Moghadassi Jahromi Z. Co-transformation of canola by chimeric chitinase and tlp genes towards improving resistace to Sclerotinia sclerotiorum. World J. Microbiol. Biotechnol. 32, 144–155 (2016)AghazadehR.ZamaniM.R.MotallebiM.MoradyarM.Moghadassi JahromiZ.Co-transformation of canola by chimeric chitinase and tlp genes towards improving resistace to Sclerotinia sclerotiorumWorld J. Microbiol. Biotechnol.32144155201610.1007/s11274-016-2104-627430511Search in Google Scholar

Arora N.K., Kim M.J., Kang S.C., Maheshwari D.K.: Role of chitinase and β-1,3-glucanase activities produced by a fluorescent pseudomonad and in vitro inhibition of Phytophthora capsici and Rhizoctonia solani. Can. J. Microbiol. 53, 207–212 (2007)AroraN.K.KimM.J.KangS.C.MaheshwariD.K.Role of chitinase and β-1,3-glucanase activities produced by a fluorescent pseudomonad and in vitro inhibition of Phytophthora capsici and Rhizoctonia solaniCan. J. Microbiol.53207212200710.1139/w06-11917496968Search in Google Scholar

Bai Y., Eijsink V.G.H., Kielak A.M., van Veen J.A., de Boer W.: Genomic comparison of chitinolytic enzyme systems from terrestrial and aquatic bacteria. Environ. Microbiol. 18, 38–49 (2016)BaiY.EijsinkV.G.H.KielakA.M.van VeenJ.A.de BoerW.Genomic comparison of chitinolytic enzyme systems from terrestrial and aquatic bacteriaEnviron. Microbiol.183849201610.1111/1462-2920.1254524947206Search in Google Scholar

Balasubramanian V., Vashisht D., Cletus J., Sakthivel N.: Plant beta-1,3-glucanases: their biological functions and transgenic expression against phytopathogenic fungi. Biotechnol. Lett. 34, 1983–1990 (2012)BalasubramanianV.VashishtD.CletusJ.SakthivelN.Plant beta-1,3-glucanases: their biological functions and transgenic expression against phytopathogenic fungiBiotechnol. Lett.3419831990201210.1007/s10529-012-1012-622850791Search in Google Scholar

Barile E., Bonanomi G., Antignani V., Zolfaghari B., Sajjadi S.E., Scala F., Lanzotti V.: Saponins from Allium minutiflorum with antifungal activity. Phytochem. 68, 596–603 (2007)BarileE.BonanomiG.AntignaniV.ZolfaghariB.SajjadiS.E.ScalaF.LanzottiV.Saponins from Allium minutiflorum with antifungal activityPhytochem.68596603200710.1016/j.phytochem.2006.10.00917118413Search in Google Scholar

Balzergue C., Puech-Pagès V., Bécard G., Rochange S.F.: The regulation of arbuscularmycorrhizal symbiosis by phosphate in pea involves early and systemic signalling events. J. Exp. Bot. 62, 1049–1060 (2011)BalzergueC.Puech-PagèsV.BécardG.RochangeS.F.The regulation of arbuscularmycorrhizal symbiosis by phosphate in pea involves early and systemic signalling eventsJ. Exp. Bot.6210491060201110.1093/jxb/erq335302239921045005Search in Google Scholar

Bhattacharyya P.N., Jha D.K.: Plant growth-promoting rhizobacteria (PGPR): emergence in agriculture. World J. Microbiol. Biotechnol. 28, 1327–1350 (2012)BhattacharyyaP.N.JhaD.K.Plant growth-promoting rhizobacteria (PGPR): emergence in agricultureWorld J. Microbiol. Biotechnol.2813271350201210.1007/s11274-011-0979-922805914Search in Google Scholar

Bonanomi A., Wiemken A., Boller T., Salzer P.: Local induction of a mycorrhiza specific class III chitinase gene in cortical root cells of Medicago truncatula containing developing or mature arbuscules. Plant Biol. 3, 194–199 (2001)BonanomiA.WiemkenA.BollerT.SalzerP.Local induction of a mycorrhiza specific class III chitinase gene in cortical root cells of Medicago truncatula containing developing or mature arbusculesPlant Biol.3194199200110.1055/s-2001-12902Search in Google Scholar

Bonfante P., Desirò A.: Who lives in a fungus? The diversity, origins and functions of fungal endobacteria living in Mucoromycota. ISME J. 11, 1727–1735 (2017)BonfanteP.DesiròA.Who lives in a fungus? The diversity, origins and functions of fungal endobacteria living in MucoromycotaISME J.1117271735201710.1038/ismej.2017.21552002628387771Search in Google Scholar

Brzezinska M.S., Jankiewicz U., Walczak M.: Bio degradation of chitinous substances and chitinase production by the soil actinomycete Streptomyces rimosus. Int Biodeterior. Biodegr. 84, 104–110 (2013)BrzezinskaM.S.JankiewiczU.WalczakM.Bio degradation of chitinous substances and chitinase production by the soil actinomycete Streptomyces rimosusInt Biodeterior. Biodegr.84104110201310.1016/j.ibiod.2012.05.038Search in Google Scholar

Cai J., Staehelin C. i wsp.: Role of the Nod Factor Hydrolase MtNFH1 in Regulating Nod Factor Levels during Rhizobial Infection and in Mature Nodules of Medicago truncatula. Plant Cell 30, 397–414 (2018)CaiJ.StaehelinC.i wspRole of the Nod Factor Hydrolase MtNFH1 in Regulating Nod Factor Levels during Rhizobial Infection and in Mature Nodules of Medicago truncatulaPlant Cell30397414201810.1105/tpc.17.00420586869729367305Search in Google Scholar

Chibeba A.M., Kyei-Boahen S., Guimarães M.F., Nogueira M.A., Hungria M.: Isolation, characterization and selection of indigenous Bradyrhizobium strains with outstanding symbiotic performance to increase soybean yields in Mozambique. Agri. Eco. Environ. 246, 291–305 (2017)ChibebaA.M.Kyei-BoahenS.GuimarãesM.F.NogueiraM.A.HungriaM.Isolation, characterization and selection of indigenous Bradyrhizobium strains with outstanding symbiotic performance to increase soybean yields in MozambiqueAgri. Eco. Environ.246291305201710.1016/j.agee.2017.06.017552195428775390Search in Google Scholar

Desirò A., Faccio A., Kaech A., Bidartondo M.I., Bonfante P.: Endogone, one of the oldest plant-associated fungi, host unique Mollicutes-related endobacteria. New Phytol. 205, 1464–1472 (2015)DesiròA.FaccioA.KaechA.BidartondoM.I.BonfanteP.Endogone, one of the oldest plant-associated fungi, host unique Mollicutes-related endobacteriaNew Phytol.20514641472201510.1111/nph.1313625345989Search in Google Scholar

Deveau, A., Bonito G., Uehling J., Paoletti M., Becker M., Bindschedler S., Hacquard S., Hervé V., Labbé J., Lastovetsky O.: Bacterial-fungal interactions: ecology, mechanisms and challenges. FEMS Microbiol. Rev. 42, 335–352 (2018)DeveauA.BonitoG.UehlingJ.PaolettiM.BeckerM.BindschedlerS.HacquardS.HervéV.LabbéJ.LastovetskyO.Bacterial-fungal interactions: ecology, mechanisms and challengesFEMS Microbiol. Rev.42335352201810.1093/femsre/fuy00829471481Search in Google Scholar

Dowd P.F., Naumann T.A., Price N.P.J., Johnson E.T.: Identification of a maize (Zea mays) chitinase allele sequence suitable for a role in ear rot fungal resistance. Agri. Gene 7, 15–22 (2018)DowdP.F.NaumannT.A.PriceN.P.J.JohnsonE.T.Identification of a maize (Zea mays) chitinase allele sequence suitable for a role in ear rot fungal resistanceAgri. Gene71522201810.1016/j.aggene.2017.10.001Search in Google Scholar

Do Amaral D.O.J., De Almeida C.M.A., Correia M.T.D.S., De Menezes Lima V.L., Da Silva M.V.: Isolation and Characterization of Chitinase from Tomato Infected by Fusarium oxysporum f. sp. lycopersici. J. Phytopathol. 160, 741–744 (2012)Do AmaralD.O.J.De AlmeidaC.M.A.CorreiaM.T.D.S.De Menezes LimaV.L.Da SilvaM.V.Isolation and Characterization of Chitinase from Tomato Infected by Fusarium oxysporum f. sp. lycopersiciJ. Phytopathol.160741744201210.1111/j.1439-0434.2012.01960.xSearch in Google Scholar

Elfstrand M., Feddermann N., Ineichen K., Nagaraj V.J., Wiemken A., Boller T., Salzer P.: Ectopic expression of the mycorrhiza-specific chitinase gene Mtchit 3-3 in Medicago truncatula root-organ cultures stimulates spore germination of glomalean fungi. New Phytol. 167, 557–570 (2005)ElfstrandM.FeddermannN.IneichenK.NagarajV.J.WiemkenA.BollerT.SalzerP.Ectopic expression of the mycorrhiza-specific chitinase gene Mtchit 3-3 in Medicago truncatula root-organ cultures stimulates spore germination of glomalean fungiNew Phytol.167557570200510.1111/j.1469-8137.2005.01397.x15998406Search in Google Scholar

Frettinger P., Herrmann S., Lapeyrie F., Oelmüller R., Buscot F.: Differential expression of two class III chitinases in two types of roots of Quercus robur during pre-mycorrhizal interactions with Piloderma croceum. Mycorrhiza 16, 219–223 (2006)FrettingerP.HerrmannS.LapeyrieF.OelmüllerR.BuscotF.Differential expression of two class III chitinases in two types of roots of Quercus robur during pre-mycorrhizal interactions with Piloderma croceumMycorrhiza16219223200610.1007/s00572-006-0036-y16523351Search in Google Scholar

Frey-Klett P., Burlinson P., Deveau A., Barret M., Tarkka M., Sarniguet A.: Bacterial-fungal interactions: hyphens between agricultural, clinical, environmental, and food microbiologists. Microbiol. Mol. Biol. Rev. 75, 583–609 (2011)Frey-KlettP.BurlinsonP.DeveauA.BarretM.TarkkaM.SarniguetA.Bacterial-fungal interactions: hyphens between agricultural, clinical, environmental, and food microbiologistsMicrobiol. Mol. Biol. Rev.75583609201110.1128/MMBR.00020-11323273622126995Search in Google Scholar

Fürstenberg-Hägg J., Zagrobelny M., Bak S.: Plant defense against insect herbivores. Int. J. Mol. Sci. 14, 10242–10297 (2013)Fürstenberg-HäggJ.ZagrobelnyM.BakS.Plant defense against insect herbivoresInt. J. Mol. Sci.141024210297201310.3390/ijms140510242Search in Google Scholar

Garg N., Gupta H.: Isolation and purification of fungal pathogen (Macrophomina phaseolina) induced chitinase from moth beans (Phaseolus aconitifolius). J. Phar. Bioall. Sci. 2, 38–43 (2010)GargN.GuptaH.Isolation and purification of fungal pathogen (Macrophomina phaseolina) induced chitinase from moth beans (Phaseolus aconitifolius)J. Phar. Bioall. Sci.23843201010.4103/0975-7406.62708Search in Google Scholar

Ghani A.: Toxic effects of heavy metals on plant growth and metal accumulation in maize (Zea mays L.). Ir. J. Toxicol. 3, 325–334 (2011)GhaniA.Toxic effects of heavy metals on plant growth and metal accumulation in maize (Zea mays L.)Ir. J. Toxicol.33253342011Search in Google Scholar

Gherbawy Y., Elhariry H., Altalhi A., El-Deeb B., Khiralla G.: Molecular screening of Streptomyces isolates for antifungal activity and family 19 chitinase enzymes. J. Microbiol. 50, 459–468 (2012)GherbawyY.ElhariryH.AltalhiA.El-DeebB.KhirallaG.Molecular screening of Streptomyces isolates for antifungal activity and family 19 chitinase enzymesJ. Microbiol.50459468201210.1007/s12275-012-2095-4Search in Google Scholar

Gomaa E.Z.: Chitinase production by Bacillus thuringiensis and Bacillus licheniformis: their potential in antifungal biocontrol. J. Microbiol. 50, 103–111 (2012)GomaaE.Z.Chitinase production by Bacillus thuringiensis and Bacillus licheniformis: their potential in antifungal biocontrolJ. Microbiol.50103111201210.1007/s12275-012-1343-ySearch in Google Scholar

Gonzalez-Franco A.C., Deobald L.A., Spivak A., Crawford D.L.: Actinobacterial chitinase-like enzymes: profiles of rhizosphere versus non-rhizosphere isolates. Can. J. Microbiol. 49, 683–698 (2003)Gonzalez-FrancoA.C.DeobaldL.A.SpivakA.CrawfordD.L.Actinobacterial chitinase-like enzymes: profiles of rhizosphere versus non-rhizosphere isolatesCan. J. Microbiol.49683698200310.1139/w03-089Search in Google Scholar

Grayer R.J., Kokubun T.: Plant-fungal interactions: the search for phytoalexins and other antifungal compounds from higher plants. Phytochem. 56, 253–263 (2001)GrayerR.J.KokubunT.Plant-fungal interactions: the search for phytoalexins and other antifungal compounds from higher plantsPhytochem.56253263200110.1016/S0031-9422(00)00450-7Search in Google Scholar

Gupta P., Ravi I., Sharma V.: Induction of β-1,3-glucanase and chitinase activity in the defense response of Eruca sativa plants against the fungal pathogen Alternaría brassicicola. J. Plant Inter. 8, 155–161 (2013)GuptaP.RaviI.SharmaV.Induction of β-1,3-glucanase and chitinase activity in the defense response of Eruca sativa plants against the fungal pathogen Alternaría brassicicolaJ. Plant Inter.81551612013Search in Google Scholar

Gupta R., Deswal R.: Refolding of β-stranded class I chitinases of Hippophae rhanmoides enhances the antifreeze activity during cold acclimation. PLoS One, 9, e91723 (2014)GuptaR.DeswalR.Refolding of β-stranded class I chitinases of Hippophae rhanmoides enhances the antifreeze activity during cold acclimationPLoS One9e91723201410.1371/journal.pone.0091723395359324626216Search in Google Scholar

Hammami I., Siala R., Jridi M., Ktari N., Nasri M., Mohamedali T. Partial purification and characterization of chiIO8, a ovel antifungal chitinase produced by Bacillus cereus IO8. J. Appl. Microbiol. 115, 358–366 (2013)HammamiI.SialaR.JridiM.KtariN.NasriM.MohamedaliT.Partial purification and characterization of chiIO8, a ovel antifungal chitinase produced by Bacillus cereus IO8J. Appl. Microbiol.115358366201310.1111/jam.1224223647603Search in Google Scholar

Hartl L., Zach S., Seidl-Seiboth V.: Fungal chitinases: diversity, mechanistic properties and biotechnological potential. Appl. Microbiol. Biotechnol. 93, 533–543 (2012)HartlL.ZachS.Seidl-SeibothV.Fungal chitinases: diversity, mechanistic properties and biotechnological potentialAppl. Microbiol. Biotechnol.93533543201210.1007/s00253-011-3723-3325743622134638Search in Google Scholar

Hayashi M., Saeki Y., Haga M., Harada K., Kouchi H., Umehara Y.: Rj (rj) genes involved in nitro gen-fixing root nodule formation in soybean. Breeding Sci. 61, 544–553 (2012)HayashiM.SaekiY.HagaM.HaradaK.KouchiH.UmeharaY.Rj (rj) genes involved in nitro gen-fixing root nodule formation in soybeanBreeding Sci.61544553201210.1270/jsbbs.61.544340678623136493Search in Google Scholar

Hernández-León R., Rojas-Solís D., Contreras-Pérez M., del Carmen Orozco-Mosqueda M., Macías-Rodríguez L.I., Reyes-de la Cruz H., Valencia-Cantero E., Santoyo G.: Characterization of the antifungal and plant growth-promoting effects of diffusible and volatile organic compounds produced by Pseudomonas fluorescens strains. Biol. Control. 81, 83–92 (2015)Hernández-LeónR.Rojas-SolísD.Contreras-PérezM.del Carmen Orozco-MosquedaM.Macías-RodríguezL.I.Reyes-de la CruzH.Valencia-CanteroE.SantoyoG.Characterization of the antifungal and plant growth-promoting effects of diffusible and volatile organic compounds produced by Pseudomonas fluorescens strainsBiol. Control.818392201510.1016/j.biocontrol.2014.11.011Search in Google Scholar

Huang C.J., Guo S.H., Chung S.C., Lin Y.J., Chen C.Y. Analysis of the involvement of chitin-binding domain of ChiCW in antifungal activity, and engineering a novel chimeric chitinase with high enzyme and antifungal activities. J. Microbiol. Biotechnol. 19, 1169–1175 (2009)HuangC.J.GuoS.H.ChungS.C.LinY.J.ChenC.Y.Analysis of the involvement of chitin-binding domain of ChiCW in antifungal activity, and engineering a novel chimeric chitinase with high enzyme and antifungal activitiesJ. Microbiol. Biotechnol.19116911752009Search in Google Scholar

Iqbal M., Nazir F., Ali S., Asif M. A., Zafar Y., Iqbal J., Ali G.M.: Overexpression of rice chitinase gene in transgenic peanut (Arachis hypogaea L.) improves resistance against leaf spot. Mol. Biotechnol. 50, 129–136 (2012)IqbalM.NazirF.AliS.AsifM. A.ZafarY.IqbalJ.AliG.M.Overexpression of rice chitinase gene in transgenic peanut (Arachis hypogaea L.) improves resistance against leaf spotMol. Biotechnol.50129136201210.1007/s12033-011-9426-221688039Search in Google Scholar

Karthik N., Binod P. and Pandey A. Purification and characterisation of an acidic and antifungal chitinase produced by a Streptomyces sp. Bioresour. Technol. 188, 195–201 (2015)KarthikN.BinodP. and PandeyA.Purification and characterisation of an acidic and antifungal chitinase produced by a Streptomyces spBioresour. Technol.188195201201510.1016/j.biortech.2015.03.00625824594Search in Google Scholar

Kawase T., Yokokawa S., Saito A., Fujii T., Nikaidou N., Miyashita K., Watanabe T.: Comparison of enzymatic and antifungal properties between family 18 and 19 chitinases from S. coelicolor A3(2). Biosci. Biotechnol. Biochem. 70, 988–998 (2006)KawaseT.YokokawaS.SaitoA.FujiiT.NikaidouN.MiyashitaK.WatanabeT.Comparison of enzymatic and antifungal properties between family 18 and 19 chitinases from S. coelicolor A3(2)Biosci. Biotechnol. Biochem.70988998200610.1271/bbb.70.98816636468Search in Google Scholar

Khan A., Nasir I.A., Tabassum B., Aaliya K., Tariq M., Rao A.Q.: Expression studies of chitinase gene in transgenic potato against Alternaria solani. Plant. Cell. Tiss. Organ. Cult. 128, 563–576 (2017)KhanA.NasirI.A.TabassumB.AaliyaK.TariqM.RaoA.Q.Expression studies of chitinase gene in transgenic potato against Alternaria solaniPlant. Cell. Tiss. Organ. Cult.128563576201710.1007/s11240-016-1134-ySearch in Google Scholar

Kieffer P., Dommes J., Hoffmann L., Hausman J.F., Renaut J.: Quantative changes in protein expression of cadmium-exposed poplar plants. Proteomics 8, 2514–2530 (2008)KiefferP.DommesJ.HoffmannL.HausmanJ.F.RenautJ.Quantative changes in protein expression of cadmium-exposed poplar plantsProteomics825142530200810.1002/pmic.20070111018563750Search in Google Scholar

Kirubakaran S.I., Sakthivel N. Cloning and overexpression of antifungal barley chitinase gene in Escherichia coli. Protein Expr Purif. 52, 159–166 (2007)KirubakaranS.I.SakthivelN.Cloning and overexpression of antifungal barley chitinase gene in Escherichia coliProtein Expr Purif.52159166200710.1016/j.pep.2006.08.01217029984Search in Google Scholar

Kishore G.K., Pande S. Chitin-supplemented foliar application of chitinolytic Bacillus cereus reduces severity of Botrytis gray mold disease in chickpea under controlled conditions. Lett. Appl. Microbiol. 44, 98–105 (2007)KishoreG.K.PandeS.Chitin-supplemented foliar application of chitinolytic Bacillus cereus reduces severity of Botrytis gray mold disease in chickpea under controlled conditionsLett. Appl. Microbiol.4498105200710.1111/j.1472-765X.2006.02022.x17209822Search in Google Scholar

Kisiel A., Jęckowska K., Kępczyńska E.: Rola chitynaz w rozwoju roślin. Post. Biol. Kom. 43, 283–287 (2016)KisielA.JęckowskaK.KępczyńskaE.Rola chitynaz w rozwoju roślinPost. Biol. Kom.432832872016Search in Google Scholar

Kisiel A., Kępczyńska E.: Chitynazy bakteryjne i ich wykorzystanie w biotechnologii. Post. Mikrobiol. 56 (3), 306–315 (2017)KisielA.KępczyńskaE.Chitynazy bakteryjne i ich wykorzystanie w biotechnologiiPost. Mikrobiol.5633063152017Search in Google Scholar

Kitajima S., Kamei K., Taketani S., Yamaguchi M., Kawai F., Komatsu A., Inukai Y.: Two chitinase-like proteins abundantly accumulated in latex of mulberry show insencticidal activity. BMC Biochem. DOI: 10.1186/1471-2091-11-6 (2010)KitajimaS.KameiK.TaketaniS.YamaguchiM.KawaiF.KomatsuA.InukaiY.Two chitinase-like proteins abundantly accumulated in latex of mulberry show insencticidal activityBMC Biochem.DOI:10.1186/1471-2091-11-62010282735920109180Open DOISearch in Google Scholar

Kezuka Y., Ohishi M., Itoh Y., Watanabe J., Mitsutomi M., Watanabe T., Nonaka T.: Structural studies of a two-domain chitinase from Streptomyces griseus HUT6037. J. Mol. Biol. 358, 472–484 (2006)KezukaY.OhishiM.ItohY.WatanabeJ.MitsutomiM.WatanabeT.NonakaT.Structural studies of a two-domain chitinase from Streptomyces griseus HUT6037J. Mol. Biol.358472484200610.1016/j.jmb.2006.02.01316516924Search in Google Scholar

Kopparapu N.K., Liu Z., Fei F., Yan Q., Jiang Z.: Purification and characterization of a chitinase (sAMC) with antifungal activity from seeds of Astragalus membranaceus. Proc. Biochem. 46, 1370–1374 (2011)KopparapuN.K.LiuZ.FeiF.YanQ.JiangZ.Purification and characterization of a chitinase (sAMC) with antifungal activity from seeds of Astragalus membranaceusProc. Biochem.4613701374201110.1016/j.procbio.2011.02.015Search in Google Scholar

Kumar K., Ran R.M.: Chitinase production by rhizobacterial strains isolated from root nodules of Vigna trilobata cultivars, IJASR 6, 85–92 (2016)KumarK.RanR.M.Chitinase production by rhizobacterial strains isolated from root nodules of Vigna trilobata cultivarsIJASR685922016Search in Google Scholar

Landim P.G.C., Grangeiro T.B. i wsp.: Production in Pichia pastoris, antifungal activity and crystal structure of a class I chitinase from cowpea (Vigna unguiculata): Insights into sugar binding mode and hydrolyticaction. Biochimie 135, 89–103 (2017)LandimP.G.C.GrangeiroT.B.i wspProduction in Pichia pastoris, antifungal activity and crystal structure of a class I chitinase from cowpea (Vigna unguiculata): Insights into sugar binding mode and hydrolyticactionBiochimie13589103201710.1016/j.biochi.2017.01.01428153694Search in Google Scholar

Larsen T., Petersen B.O., Storgaard B.G., Duus J.O., Palcic M.M., Leisner J.J.: Characterization of a novel Salmonella typhimurium chitinase which hydrolyzes chitin, chitooligosaccharides and an N-acetyllactosamine conjugate. Glycobiology 21, 426–436 (2011)LarsenT.PetersenB.O.StorgaardB.G.DuusJ.O.PalcicM.M.LeisnerJ.J.Characterization of a novel Salmonella typhimurium chitinase which hydrolyzes chitin, chitooligosaccharides and an N-acetyllactosamine conjugateGlycobiology21426436201110.1093/glycob/cwq17421062783Search in Google Scholar

Li H.Y., Yang G.D., Shu H.R., Yang Y.T., Ye B.X., Nishida I., Zheng C.C.: Colonization by the Arbuscular Mycorrhizal Fungus Glomus versiforme Induces a Defense Response Against the Root-knot Nematode Meloidogyne incognita in the Grapevine (Vitis amurensis Rupr.), Which Includes Transcriptional Activation of the Class III Chitinase Gene VCH3. Plant Cell Physiol. 47, 154–163 (2006)LiH.Y.YangG.D.ShuH.R.YangY.T.YeB.X.NishidaI.ZhengC.C.Colonization by the Arbuscular Mycorrhizal Fungus Glomus versiforme Induces a Defense Response Against the Root-knot Nematode Meloidogyne incognita in the Grapevine (Vitis amurensis Rupr.), Which Includes Transcriptional Activation of the Class III Chitinase Gene VCH3Plant Cell Physiol.47154163200610.1093/pcp/pci23116326755Search in Google Scholar

Li J.G., Jiang Z.Q., Xu L.P., Sun F.F., Guo J.H. Characterization of chitinase secreted by Bacillus cereus strain CH2 and evaluation of its efficacy against Verticillium wilt of eggplant. BioControl 53, 931–944 (2008)LiJ.G.JiangZ.Q.XuL.P.SunF.F.GuoJ.H.Characterization of chitinase secreted by Bacillus cereus strain CH2 and evaluation of its efficacy against Verticillium wilt of eggplantBioControl53931944200810.1007/s10526-007-9144-7Search in Google Scholar

Lim H.-S., Kim Y.-S., Kim S.-D., Pseudomonas stutzeri YPL-1 genetic transformation and antifungal mechanism against Fusarium solani, an agent of plant root rot. Appl. Environ. Microbiol. 57, 510–516 (1991)LimH.-S.KimY.-S.KimS.-D.Pseudomonas stutzeri YPL-1 genetic transformation and antifungal mechanism against Fusarium solani, an agent of plant root rotAppl. Environ. Microbiol.57510516199110.1128/aem.57.2.510-516.199118274116348417Search in Google Scholar

Liu D., Cai J., Xie Ch.-Ch., Liu Ch., Chen Y.-H.: Purification and partial characterization of a 36-kDa chitinase from Bacillus thuringiensis spp. colmeri, and its biocontrol potential. Enzyme Microb. Technol. 46, 252–256 (2010)LiuD.CaiJ.XieCh.-Ch.LiuCh.ChenY.-H.Purification and partial characterization of a 36-kDa chitinase from Bacillus thuringiensis spp. colmeri, and its biocontrol potentialEnzyme Microb. Technol.46252256201010.1016/j.enzmictec.2009.10.007Search in Google Scholar

Lugtenberg B., Kamilova F.: Plant-Growth-Promoting-Rhizobacteria. Ann. Rev. Microbiol. 63, 541–556 (2009)LugtenbergB.KamilovaF.Plant-Growth-Promoting-RhizobacteriaAnn. Rev. Microbiol.63541556200910.1146/annurev.micro.62.081307.16291819575558Search in Google Scholar

Major I.T., Constabel C.P.: Molecular analysis of poplar defense against herbivory. Comparison of wound – and insect elicitor-induced gene expression. New Phytol. 172, 617–635 (2006)MajorI.T.ConstabelC.P.Molecular analysis of poplar defense against herbivory. Comparison of wound – and insect elicitor-induced gene expressionNew Phytol.172617635200610.1111/j.1469-8137.2006.01877.x17096789Search in Google Scholar

Marzec M., Szarejko I., Melzer M.: Arabinogalactan proteins are involved in root hair development in barley. J Exp. Bot. doi: 10.1093/jxb/eru47 (2014)MarzecM.SzarejkoI.MelzerM.Arabinogalactan proteins are involved in root hair development in barleyJ Exp. Bot.doi:10.1093/jxb/eru472014Open DOISearch in Google Scholar

Massey F.P., Hartley S.E.: Physical defences wear you down: progressive and irreversible impacts of silica on insect herbivores. J. Anim. Ecol. 78, 281–291 (2009)MasseyF.P.HartleyS.E.Physical defences wear you down: progressive and irreversible impacts of silica on insect herbivoresJ. Anim. Ecol.78281291200910.1111/j.1365-2656.2008.01472.x18771503Search in Google Scholar

Matroodi S. Motallebi M. Designing a new chitinase with more chitin binding and antifungal activity. World J. Microbiol. Biotechnol. 29, 1517–1523 (2013)MatroodiS.MotallebiM.Designing a new chitinase with more chitin binding and antifungal activityWorld J. Microbiol. Biotechnol.2915171523201310.1007/s11274-013-1318-023515962Search in Google Scholar

Menna P., Hungria M., Barcellos F.G., Bangel E.V., Hess P.N., Martinez-Romero E.: Molecular phylogeny based on the 16S rRNA gene of elite rhizobial strains used in Brazilian commercial inoculants. Syst. Appl. Microbiol. 29, 315–332 (2006)MennaP.HungriaM.BarcellosF.G.BangelE.V.HessP.N.Martinez-RomeroE.Molecular phylogeny based on the 16S rRNA gene of elite rhizobial strains used in Brazilian commercial inoculantsSyst. Appl. Microbiol.29315332200610.1016/j.syapm.2005.12.00216442259Search in Google Scholar

Mészáros P., Rybanský L., Hauptvogel P., Kuna R., Libantová J., Moravčíková J., Piršelová B., Tirpáková A., Matušíková I. Cultivar-specific kinetics of chitinase induction in soybean roots during exposure to arsenic. Mol. Biol. Rep. 40, 2127–2138 (2013)MészárosP.RybanskýL.HauptvogelP.KunaR.LibantováJ.MoravčíkováJ.PiršelováB.TirpákováA.MatušíkováI.Cultivar-specific kinetics of chitinase induction in soybean roots during exposure to arsenicMol. Biol. Rep.4021272138201310.1007/s11033-012-2271-y23192611Search in Google Scholar

Mészáros P., Rybanský L., Spieß N., Socha P., Kuna R., Libantová J., Moravčíková J., Piršelová B., Hauptvogel P., Matušíková I. Plant chitinase responses to different metal-type stresses reveal specificity. Plant Cell Rep. 33, 1789–1799 (2014)MészárosP.RybanskýL.SpießN.SochaP.KunaR.LibantováJ.MoravčíkováJ.PiršelováB.HauptvogelP.MatušíkováI.Plant chitinase responses to different metal-type stresses reveal specificityPlant Cell Rep.3317891799201410.1007/s00299-014-1657-925023875Search in Google Scholar

Mizuno R., Fukamizo T., Sugiyama S., Nishizawa Y., Kezuka Y., Nonaka T., Suzuki K., Watanabe T.: Role of the loop structure of the catalytic domain in rice class I chitinase. J. Biochem. 143, 487–495 (2008)MizunoR.FukamizoT.SugiyamaS.NishizawaY.KezukaY.NonakaT.SuzukiK.WatanabeT.Role of the loop structure of the catalytic domain in rice class I chitinaseJ. Biochem.143487495200810.1093/jb/mvn00418211919Search in Google Scholar

Moebius N., Üzüm Z., Dijksterhuis J.: Active invasion of bacteria into living fungal cells. Elife 3, 10.7554/eLife.03007 (2014)MoebiusN.ÜzümZ.DijksterhuisJ.Active invasion of bacteria into living fungal cellsElife310.7554/eLife.030072014416600225182414Open DOISearch in Google Scholar

Nagpure A., Gupta R.K.: Purification and characterization of an extracellular chitinase from antagonistic Streptomyces violaceusniger. J. Basic Microbiol. 52, 1–11 (2013)NagpureA.GuptaR.K.Purification and characterization of an extracellular chitinase from antagonistic Streptomyces violaceusnigerJ. Basic Microbiol.521112013Search in Google Scholar

Nawani N.N., Kapadnis B.P.: Production dynamics and characterization of chitinolytic system of Streptomyces sp. NK 1057, a well equipped chitin degrader. World J. Microbiol. Biotechnol. 20, 487–494 (2004)NawaniN.N.KapadnisB.P.Production dynamics and characterization of chitinolytic system of Streptomyces sp. NK 1057, a well equipped chitin degraderWorld J. Microbiol. Biotechnol.20487494200410.1023/B:WIBI.0000040400.68310.7cSearch in Google Scholar

Neeraja C., Anil K. Podile A.R. Biotechnological approaches to develop bacterial chitinases as a bioshield against fungal diseases of plants biotechnological approaches to develop bacterial chitinases as a bioshield against fungal diseases of plants. Crit. Rev. Biotechnol. 30, 231–241 (2010)NeerajaC.AnilK.PodileA.R.Biotechnological approaches to develop bacterial chitinases as a bioshield against fungal diseases of plants biotechnological approaches to develop bacterial chitinases as a bioshield against fungal diseases of plantsCrit. Rev. Biotechnol.30231241201010.3109/07388551.2010.48725820572789Search in Google Scholar

Negi Y. K., Prabha D., Garg S. K., Kumar J. Biological control of ragi blast disease by chitinase producing fluorescent Pseudomonas isolates. Org. Agric. 7, 63–71 (2015)NegiY. K.PrabhaD.GargS. K.KumarJ.Biological control of ragi blast disease by chitinase producing fluorescent Pseudomonas isolatesOrg. Agric.76371201510.1007/s13165-015-0142-2Search in Google Scholar

Ohno M., Togashi Y., Tsuda K., Okawa K., Kamaya M., Sakaguchi M., Sugahara Y., Oyama F.: Quantification of Chitinase mRNA Levels in Human and Mouse Tissues by Real-Time PCR: Species-Specific Expression of Acidic Mammalian Chitinase in Stomach Tissues. PLoS One, 8, e67399 (2013)OhnoM.TogashiY.TsudaK.OkawaK.KamayaM.SakaguchiM.SugaharaY.OyamaF.Quantification of Chitinase mRNA Levels in Human and Mouse Tissues by Real-Time PCR: Species-Specific Expression of Acidic Mammalian Chitinase in Stomach TissuesPLoS One8e67399201310.1371/journal.pone.0067399369489723826286Search in Google Scholar

Ohnuma T., Numata T., Osawa T., Mizuhara M., Lampela O., Juffer A.H., Skriver K., Fukamizo T.. A class V chitinase from Arabidopsis thaliana: gene responses, enzymatic properties, and crystallographic analysis. Planta 234, 123–137 (2011)OhnumaT.NumataT.OsawaT.MizuharaM.LampelaO.JufferA.H.SkriverK.FukamizoT.A class V chitinase from Arabidopsis thaliana: gene responses, enzymatic properties, and crystallographic analysisPlanta234123137201110.1007/s00425-011-1390-321390509Search in Google Scholar

Olanrewaju O.S., Glick B.R., Babalola O.O.: Mechanisms of actions of plant growth promoting bacteria. World J. Microbiol. Biotechnol. 33, 197 (2017)OlanrewajuO.S.GlickB.R.BabalolaO.O.Mechanisms of actions of plant growth promoting bacteriaWorld J. Microbiol. Biotechnol.33197201710.1007/s11274-017-2364-9568627028986676Search in Google Scholar

Oldroyd G.E., Downie J.A.: Coordinating nodule morphogenesis with rhizobial infection in legumes. Ann. Rev. Plant Biol. 59, 519–546 (2008)OldroydG.E.DownieJ.A.Coordinating nodule morphogenesis with rhizobial infection in legumesAnn. Rev. Plant Biol.59519546200810.1146/annurev.arplant.59.032607.09283918444906Search in Google Scholar

Ortiz-Castro R., Contreras-Cornejo H.A., Macias-Rodriguez L., López-Bucio J.: The role of microbial signals in plant growth and development. Plant Signal. Behav. 4, 701–712 (2009)Ortiz-CastroR.Contreras-CornejoH.A.Macias-RodriguezL.López-BucioJ.The role of microbial signals in plant growth and developmentPlant Signal. Behav.4701712200910.4161/psb.4.8.9047280138019820333Search in Google Scholar

Patel A.K., Singh V.K., Yadav R.P., Moir A.J.G., Jagannadham M.V.: Purification and characterization of a new chitinase from latex of Ipomoea carnea. Proc. Biochem. 45, 675–681 (2010)PatelA.K.SinghV.K.YadavR.P.MoirA.J.G.JagannadhamM.V.Purification and characterization of a new chitinase from latex of Ipomoea carneaProc. Biochem.45675681201010.1016/j.procbio.2009.12.016Search in Google Scholar

Prasad K., Bhatnagar-Mathur P., Waliyar F., Sharma K.K.: Overexpression of a chitinase gene in transgenic peanut confers enhanced resistance to major soil borne and foliar fungal pathogens. J. Plant Biochem. Biotechnol. 22, 222–233 (2013)PrasadK.Bhatnagar-MathurP.WaliyarF.SharmaK.K.Overexpression of a chitinase gene in transgenic peanut confers enhanced resistance to major soil borne and foliar fungal pathogensJ. Plant Biochem. Biotechnol.22222233201310.1007/s13562-012-0155-9Search in Google Scholar

Rostami A., Hinc K., Goshadrou F., Shali A., Bayat M., Hassanzadech M., Amanlou M., Eslahi N., Ahmadian G.: Display of B. pumilus chitinase on the surface of B. subtilis spore as a potential biopesticide. Pestic. Biochem. Physiol. 140, 17–23 (2017)RostamiA.HincK.GoshadrouF.ShaliA.BayatM.HassanzadechM.AmanlouM.EslahiN.AhmadianG.Display of B. pumilus chitinase on the surface of B. subtilis spore as a potential biopesticidePestic. Biochem. Physiol.1401723201710.1016/j.pestbp.2017.05.00828755689Search in Google Scholar

Salazar S., Castagnaro A., Arias M., Chalfoun N., Tonello U., Díaz Ricci J.: Induction of a defense response in strawberry mediated by an avirulent strain of Colletotrichum. Eur. J. Plant Pathol. 117, 109–122 (2007)SalazarS.CastagnaroA.AriasM.ChalfounN.TonelloU.Díaz RicciJ.Induction of a defense response in strawberry mediated by an avirulent strain of ColletotrichumEur. J. Plant Pathol.117109122200710.1007/s10658-006-9075-7Search in Google Scholar

Salzer P., Boller T.: Elicitor-induced reactions in mycorrhizae and their suppression (w) Current advances in mycorrhizae research, red. G.K. Podila, D.D. Douds, Minnesota, USA, The American Phytopathological Society, s. 1–10SalzerP.BollerT.Elicitor-induced reactions in mycorrhizae and their suppression (w) Current advances in mycorrhizae researchred.PodilaG.K.DoudsD.D.Minnesota, USAThe American Phytopathological Societys. 110Search in Google Scholar

Salzer P., Bonanomi A., Beyer K., Vögeli-Lange R., Aeschbacher R.A., Lange J., Wiemken A., Kim D., Cook D.R., Boller T.: Differential expression of eight chitinase genes in Medicago truncatula roots during mycorrhiza formation, nodulation, and pathogen infection. MPMI 13, 763–777 (2000)SalzerP.BonanomiA.BeyerK.Vögeli-LangeR.AeschbacherR.A.LangeJ.WiemkenA.KimD.CookD.R.BollerT.Differential expression of eight chitinase genes in Medicago truncatula roots during mycorrhiza formation, nodulation, and pathogen infectionMPMI13763777200010.1094/MPMI.2000.13.7.76310875337Search in Google Scholar

Salzer P., Feddermann N., Wiemken A., Boller T., Staehelin C.: Sinorhizobium meliloti – induced chitinase gene expression in Medicago truncatula ecotype R108-1: a comparision between symbiosis-specyfic class V and defence related class IV chitinases. Planta 219, 626–638 (2004)SalzerP.FeddermannN.WiemkenA.BollerT.StaehelinC.Sinorhizobium meliloti – induced chitinase gene expression in Medicago truncatula ecotype R108-1: a comparision between symbiosis-specyfic class V and defence related class IV chitinasesPlanta219626638200410.1007/s00425-004-1268-815107993Search in Google Scholar

Santos P., Fortunato A., Ribeiro A., Pawlowski K.: Chitinases in root nodules. Plant Biotechnol. 25, 299–307 (2008)SantosP.FortunatoA.RibeiroA.PawlowskiK.Chitinases in root nodulesPlant Biotechnol.25299307200810.5511/plantbiotechnology.25.299Search in Google Scholar

Scherlach K., Busch B., Lackner G., Paszkowski U., Hertweck C.: Symbiotic cooperation in the biosynthesis of a phytotoxin. Angewandte Chemie 51, 9615–9618 (2012)ScherlachK.BuschB.LacknerG.PaszkowskiU.HertweckC.Symbiotic cooperation in the biosynthesis of a phytotoxinAngewandte Chemie5196159618201210.1002/anie.20120454022915379Search in Google Scholar

Sekar J., Raju K., Duraisamy P., Vaiyapuri P.R. Potential of finger millet indigenous rhizobacterium Pseudomonas sp. MSSRFD41 in blast disease management—growth promotion and compatibility with the resident rhizomicrobiome. Front Microbiol. 9, 1029 (2018)SekarJ.RajuK.DuraisamyP.VaiyapuriP.R.Potential of finger millet indigenous rhizobacterium Pseudomonas sp. MSSRFD41 in blast disease management—growth promotion and compatibility with the resident rhizomicrobiomeFront Microbiol.91029201810.3389/fmicb.2018.01029597422029875748Search in Google Scholar

Sharma N., Sharma K.P., Gaur R.K, Gupta V.K.: Role of chitinase in plant defense. Asian J. Biochem. 6, 29–37 (2011)SharmaN.SharmaK.P.GaurR.KGuptaV.K.Role of chitinase in plant defenseAsian J. Biochem.62937201110.3923/ajb.2011.29.37Search in Google Scholar

Shoresh M., Harman G.E.: Differential expression of maize chitinases in the presence or absence of Trichoderma harzianum strain T22 and indications of a novel exoendo-heterodimeric chitinase activity. BMC Plant Biol. 10, 136 (2010)ShoreshM.HarmanG.E.Differential expression of maize chitinases in the presence or absence of Trichoderma harzianum strain T22 and indications of a novel exoendo-heterodimeric chitinase activityBMC Plant Biol.10136201010.1186/1471-2229-10-136301780620594307Search in Google Scholar

Showalter A.M.: Arabinogalactan-proteins: structure, expression and function. Cell Mol. Life Sci. 58, 1399–1417 (2001)ShowalterA.M.Arabinogalactan-proteins: structure, expression and functionCell Mol. Life Sci.5813991417200110.1007/PL0000078411693522Search in Google Scholar

Singh H.R., Deka M., Das S.: Enhanced resistance to blister blight in transgenic tea (Camellia sinensis [L.] O. Kuntze) by overexpression of class I chitinase gene from potato (Solanum tuberosum). Funct. Integr. Genomics, 15, 461–80 (2015)SinghH.R.DekaM.DasS.Enhanced resistance to blister blight in transgenic tea (Camellia sinensis [L.] O. Kuntze) by overexpression of class I chitinase gene from potato (Solanum tuberosum)Funct. Integr. Genomics1546180201510.1007/s10142-015-0436-125772466Search in Google Scholar

Sinha M., Singh R.P, Kushwaa G.S., Iqbal N., Singh A., Kaushik S., Kaur P., Sharma S., Singh T.P.: Current overview of allergens of plant pathogenesis related protein families. Sci. World J. doi.org/10.1155/2014/543195 (2014)SinhaM.SinghR.PKushwaaG.S.IqbalN.SinghA.KaushikS.KaurP.SharmaS.SinghT.P.Current overview of allergens of plant pathogenesis related protein familiesSci. World J.doi.org/10.1155/2014/5431952014394780424696647Open DOISearch in Google Scholar

Sridevi M., Mallaiah K.V.: Factors effecting chitinase activity of Rhizobium sp. from Sesbania sesban. Biologia 63, 307–312 (2008)SrideviM.MallaiahK.V.Factors effecting chitinase activity of Rhizobium sp. from Sesbania sesbanBiologia63307312200810.2478/s11756-008-0070-7Search in Google Scholar

Someya N., Nakajima M., Hirayae K., Hibi T., Akutsu K.: Synergistic antifungal activity of chitinolytic enzymes and prodigiosin produced by the biocontrol bacterium Serratia marcescens strain B2 against the gray mold pathogen, Botrytis cinerea. J. Gen. Plant. Pathol. 67, 312–317 (2001)SomeyaN.NakajimaM.HirayaeK.HibiT.AkutsuK.Synergistic antifungal activity of chitinolytic enzymes and prodigiosin produced by the biocontrol bacterium Serratia marcescens strain B2 against the gray mold pathogen, Botrytis cinereaJ. Gen. Plant. Pathol.67312317200110.1007/PL00013038Search in Google Scholar

Su Y., Xu L., Fu Z., Yang Y., Guo J., Wang S., Que Y.: ScChi, Encoding an Acidic Class III Chitinase of Sugarcane, Confers Positive Responses to Biotic and Abiotic Stresses in Sugarcane. Int. J. Mol. Sci. 15, 2738–2760 (2014)SuY.XuL.FuZ.YangY.GuoJ.WangS.QueY.ScChi, Encoding an Acidic Class III Chitinase of Sugarcane, Confers Positive Responses to Biotic and Abiotic Stresses in SugarcaneInt. J. Mol. Sci.1527382760201410.3390/ijms15022738395887924552874Search in Google Scholar

Suzuki K., Sugawara N., Suzuki M., Uchiyama T., Katouno F., Nikaidou N., Watanabe T.: Chitinases, A, B and C1 of Serratia marcescens 2170 produced by recombinant E. coli: enzymatic properties and synergism on chitin degradation. Biosci. Biotechnol. Biochem. 66, 1075–1083 (2002)SuzukiK.SugawaraN.SuzukiM.UchiyamaT.KatounoF.NikaidouN.WatanabeT.Chitinases, A, B and C1 of Serratia marcescens 2170 produced by recombinant E. coli: enzymatic properties and synergism on chitin degradationBiosci. Biotechnol. Biochem.6610751083200210.1271/bbb.66.107512092818Search in Google Scholar

Tian Y., Liu W., Cai J., Zhang L.Y., Wong K.B., Feddermann N., Boller T., Xie Z.P, Staehelin C.: The nodulation factor hydrolase of Medicago truncatula: characterization of an enzyme specifically cleaving rhizobial nodulation signals. Plant Physiol. 163, 1179–1190 (2013)TianY.LiuW.CaiJ.ZhangL.Y.WongK.B.FeddermannN.BollerT.XieZ.PStaehelinC.The nodulation factor hydrolase of Medicago truncatula: characterization of an enzyme specifically cleaving rhizobial nodulation signalsPlant Physiol.16311791190201310.1104/pp.113.223966381364224082029Search in Google Scholar

Toufiq N., Tabassum B., Bhatti M.U., Khan A., Tariq M., Shahid N., Nasir I.A., Husnain T.: Improved antifungal activity of barley derived chitinase I gene that overexpress a 32kDa recombinant chitinase in Escherichia coli host. Braz. J. Microbiol. 49, 414–421 (2018)ToufiqN.TabassumB.BhattiM.U.KhanA.TariqM.ShahidN.NasirI.A.HusnainT.Improved antifungal activity of barley derived chitinase I gene that overexpress a 32kDa recombinant chitinase in Escherichia coli hostBraz. J. Microbiol.49414421201810.1016/j.bjm.2017.05.007591383229146152Search in Google Scholar

Tsujibo H., Kubota T., Yamamoto M., Miyamoto K., Inamor Y.: Characterization of chitinase genes from an alkaliphilic actinomycete, Nocardiopsis prasina OPC-131. Appl Environ Microbiol. 69, 894–900 (2003)TsujiboH.KubotaT.YamamotoM.MiyamotoK.InamorY.Characterization of chitinase genes from an alkaliphilic actinomycete, Nocardiopsis prasina OPC-131Appl Environ Microbiol.69894900200310.1128/AEM.69.2.894-900.200314361912571009Search in Google Scholar

Vega K., Kalkum M.: Chitin, chitinase responses, and invasive fungal infections. Int. J. Microbiol. 2012, doi: 10.1155/2012/920459 (2012)VegaK.KalkumM.Chitin, chitinase responses, and invasive fungal infectionsInt. J. Microbiol.2012doi:10.1155/2012/9204592012323645622187561Open DOISearch in Google Scholar

Veliz E.A., Martínez-Hidalgo P., Hirsch A.M.: Chitinase-producing bacteria and their role in biocontrol. AIMS Microbiol. 3, 689–705 (2017)VelizE.A.Martínez-HidalgoP.HirschA.M.Chitinase-producing bacteria and their role in biocontrolAIMS Microbiol.3689705201710.3934/microbiol.2017.3.689660499631294182Search in Google Scholar

Wan J., Zhang X-C., Neece D., Ramonell K.M., Clough S., Kim S-Y., Stacey M.G., Stacey G.: A LysM receptor-like kinase plays critical role in chitin signaling and fungal resistance in Arabidopsis. Plant Cell 20, 471–481 (2008)WanJ.ZhangX-C.NeeceD.RamonellK.M.CloughS.KimS-Y.StaceyM.G.StaceyG.A LysM receptor-like kinase plays critical role in chitin signaling and fungal resistance in ArabidopsisPlant Cell20471481200810.1105/tpc.107.056754227643518263776Search in Google Scholar

Wang S., Shao B., Fu H., Rao P.: Isolation of a thermostable legume chitinase and study on the antifungal activity. Appl. Microbiol. Biotechnol. 85, 313–321 (2009)WangS.ShaoB.FuH.RaoP.Isolation of a thermostable legume chitinase and study on the antifungal activityAppl. Microbiol. Biotechnol.85313321200910.1007/s00253-009-2074-919547968Search in Google Scholar

Wani P.A., Khan M.S., Zaidi A.: Toxic effects of heavy metals on germination and physiological processes of plants. (w) Toxicity of Metals to Legumes and Bioremediation red. Zaidi A., Wani P.A., Khan M.S. Springer-Verlag Wien, 2012, s. 45–66.WaniP.A.KhanM.S.ZaidiA.Toxic effects of heavy metals on germination and physiological processes of plants. (w) Toxicity of Metals to Legumes and Bioremediationred.ZaidiA.WaniP.A.KhanM.S.Springer-Verlag Wien2012s. 4566Open DOISearch in Google Scholar

Winfield M.O., Lu C., Wilson I.D., Coghill J.A, Edwards K.J.: Plant responses to cold: transcriptome analysis of wheat. Plant Biotechnol. J. 8, 749–771 (2010)WinfieldM.O.LuC.WilsonI.D.CoghillJ.AEdwardsK.J.Plant responses to cold: transcriptome analysis of wheatPlant Biotechnol. J.8749771201010.1111/j.1467-7652.2010.00536.x20561247Search in Google Scholar

Xu J., Xu X., Tian L., Wang G., Zhang X., Wang X., Guo W.: Discovery and identification of candidate genes from the chitinase gene family for Verticillium dahliae resistance in cotton. Sci. Rep. 6, 29022; doi: 10.1038/srep29022 (2016)XuJ.XuX.TianL.WangG.ZhangX.WangX.GuoW.Discovery and identification of candidate genes from the chitinase gene family for Verticillium dahliae resistance in cottonSci. Rep.629022doi:10.1038/srep290222016492627327354165Open DOISearch in Google Scholar

Yeh S., Lajoie G. i wsp.: Chitinase genes responsie to cold encode antifreeze proteins in winter cereals. Plant Physiol. 124, 1251–1263 (2000)YehS.LajoieG.i wspChitinase genes responsie to cold encode antifreeze proteins in winter cerealsPlant Physiol.12412511263200010.1104/pp.124.3.12515922311080301Search in Google Scholar

Zarandi H.S., Bagheri A., Baghizadeh A., Moshtaghi N.: Quantitative analysis of chitinase gene expression in chickpea. Russ. J. Plant Physiol. 58, 681–685 (2011)ZarandiH.S.BagheriA.BaghizadehA.MoshtaghiN.Quantitative analysis of chitinase gene expression in chickpeaRuss. J. Plant Physiol.58681685201110.1134/S1021443711040273Search in Google Scholar

Zarei M., Aminzadeh S., Zolgharnein H., Safahieh A., Daliri M., Noghabi K.A., Motallebi A. Characterization of a chitinase with antifungal activity from a native Serratia marcescens B4A. Braz. J. Microbiol. 42, 1017–1029 (2011)ZareiM.AminzadehS.ZolgharneinH.SafahiehA.DaliriM.NoghabiK.A.MotallebiA.Characterization of a chitinase with antifungal activity from a native Serratia marcescens B4ABraz. J. Microbiol.4210171029201110.1590/S1517-83822011000300022Search in Google Scholar

Zhang J., Zhang X., Arakane Y., Muthukrishnan S., Kramer K.J., Ma E., Zhu K.Y.: Comparative genomic analysis of chitinase and chitinase-like genes in the African malaria mosquito (Anopheles gambiae). PLoS One e0019899 (2011a)ZhangJ.ZhangX.ArakaneY.MuthukrishnanS.KramerK.J.MaE.ZhuK.Y.Comparative genomic analysis of chitinase and chitinase-like genes in the African malaria mosquito (Anopheles gambiae)PLoS Onee00198992011a10.1371/journal.pone.0019899309721021611131Search in Google Scholar

Zhang L-Y., Cai J., Li R-J., Liu W., Wagner C., Wong K-B., Xie Z-P., Staehelin C.: A single amino acid substitution in a chitinase of the legume Medicago truncatula is sufficient to gain Nod-factor hydrolase activity. Open Biol. 6, 160061 (2016)ZhangL-Y.CaiJ.LiR-J.LiuW.WagnerC.WongK-B.XieZ-P.StaehelinC.A single amino acid substitution in a chitinase of the legume Medicago truncatula is sufficient to gain Nod-factor hydrolase activityOpen Biol.6160061201610.1098/rsob.160061496782327383628Search in Google Scholar

Zhang S-H., Wei Y., Liu J-L., Yu H-M., Yin J-H., Pan H-Y., Baldwin T.C.: An apoplastic chitinase CpCHT1 isolated from the corolla of wintersweet exhibits both antifreeze and antifungal activities. Biol. Plant. 55, 141–148 (2011b)ZhangS-H.WeiY.LiuJ-L.YuH-M.YinJ-H.PanH-Y.BaldwinT.C.An apoplastic chitinase CpCHT1 isolated from the corolla of wintersweet exhibits both antifreeze and antifungal activitiesBiol. Plant.551411482011b10.1007/s10535-011-0019-5Search in Google Scholar

Zhao M., Ma Y., Pan Y.H., Zhang C.H., Yuan W.X.: A hevein-like protein and a class I chitinase with antifungal activity from leaves of the paper mulberry. Biomed Chromatogr. 25, 908–912 (2011)ZhaoM.MaY.PanY.H.ZhangC.H.YuanW.X.A hevein-like protein and a class I chitinase with antifungal activity from leaves of the paper mulberryBiomed Chromatogr.25908912201110.1002/bmc.154321268047Search in Google Scholar

Zubek S., Błaszkowski J., Mleczko P.: Arbuscular mycorrhizal and dark septateendophyte associations of medicinal plants. Acta. Soc. Bot. Pol. 80, 285–292 (2011)ZubekS.BłaszkowskiJ.MleczkoP.Arbuscular mycorrhizal and dark septateendophyte associations of medicinal plantsActa. Soc. Bot. Pol.80285292201110.5586/asbp.2011.033Search in Google Scholar

Recommended articles from Trend MD

Plan your remote conference with Sciendo